Polikistik Over Sendromu (PKOS) nedir?
Polikistik Over Sendromu, doğurganlık çağındaki kadınları etkileyen, yumurtalıkların işlevini bozan ve hormonal dengesizliklere yol açan yaygın bir sağlık sorunudur. Genellikle 20’li ve 30’lu yaşlarda ortaya çıkan bu sendrom, yumurtalıklarda çok sayıda küçük, sıvı dolu kesecik (kist) oluşumuyla karakterize edilir. Bu kistler, yumurtalıkların normalden fazla erkeklik hormonu (androjen) üretmesine neden olur ve bu durum hormonal dengesizliklere yol açar. Bu dengesizlikler adet döngüsünde düzensizliklere, yani seyrek veya hiç adet görmemeye sebep olur.
Polikistik Over Sendromu (PKOS) Belirtileri Nelerdir?
Belirtiler kişiden kişiye değişebilir ve şiddeti farklılık gösterebilir. Bazı kadınlarda sadece birkaç belirti görülürken, bazılarında daha fazla belirti ortaya çıkabilir. PKOS’un uzun dönem sağlık riskleri arasında glukoz intoleransı, tip 2 diyabet, dislipidemi, obezite, hipertansiyon ve depresyon sayılabilir. Polikistik Over Sendromu’nun en sık görülen belirtileri şunlardır;
- Adet Düzensizlikleri:
- (PKOS) ‘lu kadınların en sık karşılaştığı belirtilerden biri adet döngüsündeki düzensizliklerdir. Bu düzensizlikler, seyrek adet görme (oligomenore), hiç adet görmeme (amenore) veya düzensiz kanamalar şeklinde ortaya çıkabilir.
- Yumurtlama (ovülasyon) sürecindeki aksaklıklar nedeniyle adet döngüsü uzayabilir veya tamamen durabilir.
- Aşırı Tüylenme (Hirsutizm):
- Androjen (erkeklik hormonu) seviyelerindeki artış, kadınlarda normalde görülmeyen bölgelerde aşırı tüylenmeye neden olabilir.
- Yüz, göğüs, karın ve sırt gibi bölgelerde kalın ve koyu renkli kılların çıkması tipiktir.
- Akne ve Cilt Problemleri:
- Androjen hormonlarının artışı, ciltteki yağ üretimini artırarak sivilce ve akne oluşumuna yol açabilir.
- Ciltte yağlanma ve sivilce özellikle yüz, sırt ve göğüs bölgesinde yoğunlaşabilir.
- Cilt dokusunda değişiklik ve kararma: özellikle ense, koltuk altı, kasık cildinde hafif kadifemsi bir görünüm, Ciltte Koyu Lekeler (Acanthosis Nigricans) boyun, koltuk altı ve kasıklarda koyu renkli cilt lekeleri oluşabilir.
- Kilo Alımı ve Obezite:
- PKOS’lu kadınlar, özellikle karın bölgesinde olmak üzere kilo almaya yatkındır.
- İnsülin direnci nedeniyle kilo vermek zorlaşabilir.
- Glukoz intoleransı ve tip 2 diyabet:
- PKOS tip 2 diyabet gelişimi için bağımsız bir risk faktörü olarak kabul edilmekte ve tüm PKOS hastalarında diyabet yönünden tarama yapılması önerilmektedir. PKOS’da glukoz intoleransının belirlenmesinde en iyi metot oral glukoz tolerans testidir. PKOS’lu hastaların tanı ya da takibinde insülin düzeyi ölçülmesi ya da herhangi bir matematiksel formülle insülin direnci hesaplanması önerilmez.
- PKOS ve kardiyovasküler risk:
- PKOS’lu hastalarda görülen hiperandrojenizm, insülin direnci, glukoz intoleransı, tip 2 diyabet, obezite ve dislipidemi nedeni ile bu hastaların kardiyovasküler hastalık için yüksek risk altında oldukları düşünülmektedir. PKOS ilişkili dislipideminin komponentleri görülme sıklığı sırasına göre HDL-kolesterol düşüklüğü, trigliserid yüksekliği ve LDL-kolesterol yüksekliğidir
- Saç Dökülmesi:
- Androjen hormonlarının etkisiyle erkek tipi saç dökülmesi (alopesi) görülebilir.
- Saçlar incelir ve özellikle başın üst kısmında dökülme meydana gelebilir.
8.Kısırlık:
- Yumurtlama sorunları nedeniyle PKOS’lu kadınların gebe kalma olasılığı azalır.
- Düzensiz veya hiç yumurtlama olmaması, doğal yollarla gebe kalmayı zorlaştırır.
- İnfertilite tedavisi bireysel düzenlenmelidir.
- Diğer Oluşabilecek Belirtiler:
- Olağan dışı kanama
- El üstünde oluşan lekelenmeler
- Ses kalınlaşması
- Göğüs ölçüsünde meydana gelen değişiklik
- Depresyon
Polikistik Over Sendromu (PKOS) Neden Olur?
PKOS’un çok yönlü nedenleri olup tam olarak bilinmese de genetik ve çevresel faktörlerin etkileşiminden kaynaklandığı düşünülmektedir. Bu durum her kadında farklı PKOS semptomlarına yol açabilir. Bu karmaşık hormonal bozukluğun olası nedenleri şunlar olabilir:
- İnsülin Direnci:
- Vücudun insüline karşı duyarsız hale gelmesi, kandaki insülin seviyelerinin yükselmesine neden olur.
- Yüksek insülin seviyeleri, yumurtalıklarda androjen (erkeklik hormonu) üretimini tetikleyerek hormonal dengesizliklere yol açabilir.
- Androjen Hormonlarının Yüksekliği:
- Yumurtalıkların normalden fazla androjen üretmesi, PKOS ‘un temel özelliklerinden biridir.
- Aşırı androjen, tüylenme, akne ve saç dökülmesi gibi belirtilere neden olabilir ve yumurtlama sürecini olumsuz etkileyebilir.
- Genetik Faktörler:
- Ailede PKOS öyküsü bulunması, kadının PKOS geliştirme riskini artırır.
- Genetik yatkınlık, hormonal dengesizliklere ve insülin direncine eğilimi artırabilir.
- Hormonal Düzensizlikler:
- Erkeklik hormonlarını düzenleyen enzimlerdeki bozulmalar androjen hormonlarının üretiminde artışa yol açar.
- Androjen hormonlarının yüksek konsantrasyonları metabolik sendrom ve obezite riskini arttırır.
- Artan östrojen seviyelerini dengeleyecek yeterli progesteron üretilmezse, rahim iç tabakası aşırı kalınlaşabilir ve rahim iç tabakasında kanser gelişebilir.
- Metabolik Sendrom ve Obezite:
- Yüksek tansiyon, dislipidemi (HDL-kolesterol düşüklüğü, trigliserid yüksekliği ve LDL-kolesterol yüksekliği) ve insülin direnci gibi durumları içeren metabolik sendrom, PKOS ile yakından ilişkilidir.
- Obezite, hormonal dengesizlikleri şiddetlendirebilir ve PKOS belirtilerini ağırlaştırabilir.
Polikistik Over Sendromu’nun (PKOS) Tedavi Yöntemleri Nelerdir?
PKOS’un tedavisinde temel hedef, hormonal dengeyi sağlamak, semptomları hafifletmek ve uzun vadeli sağlık risklerini önlemektir. Uzman Uzm. Dr. Burcu Meryem Atak Sançmış, her hastanın yaşına, semptomlarının durumuna ve çocuk sahibi olma planlarına göre bireysel tedavi yaklaşımları geliştirip en uygun yöntemleri belirlemektedir.
- Yaşam Tarzı Değişiklikleri:
- Kilo Yönetimi:
- PKOS ‘lu kadınların büyük bir kısmı obezite veya aşırı kilo sorunu yaşar. Kilo kaybı, insülin direncini azaltmaya, hormonal dengeyi sağlamaya ve adet döngüsünü düzenlemeye yardımcı olabilir.
- Diyetisyen kontrolünde sağlıklı bir beslenme planı ve düzenli egzersiz programı önerilir.
- Sağlıklı Beslenme:
- İnsülin direncini azaltmaya yönelik düşük glisemik indeksli besinler tercih edilmelidir.
- İşlenmiş gıdalar, şekerli içecekler ve doymuş yağlardan uzak durulmalıdır.
- Tam tahıllar, meyve, sebze ve protein açısından zengin bir beslenme planı uygulanmalıdır.
- Düzenli Egzersiz:
- Haftanın yapılabiliyorsa hergün yada gün aşırı günü en az 30 dakika orta şiddette egzersiz yapılması önerilir.
- Egzersiz, insülin duyarlılığını artırır ve hormonal dengeyi düzenler.
- İlaç Tedavisi:
- Doğum Kontrol Hapları:
- Adet döngüsünü düzenler ve androjen (erkeklik hormonu) seviyelerini azaltır.
- Aşırı tüylenme ve akne gibi belirtilerin hafiflemesine yardımcı olur.
- Metformin:
- İnsülin direncini azaltır ve yumurtlamayı düzenler.
- PKOS tedavisinde metformin kullanımı ile androjen düzeylerinde azalma ve spontan ovulasyon hızında artma gösteren çalışmalar mevcuttur.
- Ancak güncel tedavi kılavuzlarında PKOS’da klinik hiperandrojenizm tedavisinde, gebeliğe bağlı komplikasyonlar ya da obezite tedavisi için metformin kullanılması önerilmez.
- Metformin yaşam tarzı değişikliklerine uyum gösteremeyen bozulmuş glukoz toleransı ya da diyabeti olan PKOS hastasında ve menstrüel düzensizliği olup OKS kullanamayan ya da tolere edemeyen PKOS hastasında ikincil seçenek olarak kullanılabilir. Kilo vermeye yardımcı olabilir ve diyabet riskini azaltır.
- Anti-androjenler:
- Aşırı tüylenme ve akne gibi belirtileri azaltır.
- Androjen hormonlarının etkisini bloke eder.
- Yumurtlama Uyarıcı İlaçlar (Klomifen Sitrat veya Letrozol):
- Çocuk sahibi olmak isteyen kadınlar için yumurtlamayı uyararak gebe kalmayı kolaylaştırır.
- Progesteron Tedavisi:
- Adet düzensizliği olan ve çocuk sahibi olmak istemeyen hastalarda, adet kanamalarının düzenli olarak oluşmasını sağlamak için progesteron tedavisi uygulanabilir.
- Hormon iğneleri:
- Adet düzensizliğinin devam ettiği durumlarda yumurtlamayı uyaran hormon iğneleri kullanılabilir.
- Cerrahi Tedavi (Laparoskopik Over Delme):
- İlaç tedavisine yanıt vermeyen hastalar için Laparoskopik over delme (LOD) işleminde, yumurtalıklara küçük delikler açılarak androjen üreten doku miktarı azaltılır.
- Üreme Teknikleri:
- Aşılama (İntrauterin İnseminasyon – IUI):
- Yumurtlama uyarıcı ilaçlarla yumurta gelişimi sağlanır ve spermler doğrudan rahim içine verilir.
- Tüp Bebek (İn Vitro Fertilizasyon – IVF):
- Diğer tedavilere yanıt vermeyen veya ek kısırlık faktörleri olan kadınlarda uygulanır.
- Yumurtalar laboratuvar ortamında döllenir ve embriyolar rahim içine yerleştirilir.
Uzun dönem sağlık risklerine yönelik tedavi nasıl olmalıdır?
- PKOS hastalarında artmış glukoz intoleransı ve tip 2 diyabet riskine yönelik olarak tanı aşamasında OGTT uygulanmalı ve glukoz homeostazı değerlendirilmelidir.
- PKOS’da normal glukoz toleransı durumundan bozulmuş glukoz toleransı ve tip 2 diyabete ilerleme hızı da artmış olduğundan normal glukoz toleransı bulunan hastalarda OGTT düzenli aralıklarla tekrarlanmalıdır.
- Böylelikle bozulmuş glukoz toleransı olan yüksek riskli bireylerde yaşam tarzı değişikliği ve metformin gibi erken tedavi seçenekleri ile tip 2 diyabete progresyon geciktirilebilir ya da önlenebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Polikistik Over Sendromu (PCOS) tamamen geçer mi?
Tamamen geçmez, ancak klinik, hormon analizleri ve usg ile değerlendirme sonucu PKOS tipine göre tedavi edilebilir. Yaşam tarzı değişiklikleri ve ilaç tedavisi ile semptomlar kontrol altına alınabilir. Tanı aldıktan sonra ilk olarak hastayı rahatsız eden tüylenme artışı gibi kozmetik yakınmalar ve adet düzensizliği için yaşam tarzı değişiklikleri beraberinde ilaç tedavileri kullanıyoruz. Çok küçük yaşlardan itibaren adet düzensizliği nedeniyle uzun süre doğum kontrol hapı kullanan hastalar var. Bu ilaçların sigara ile birlikte kesinlikle kullanılmaması gerekiyor. Çünkü beyin ya da başka bir organa pıhtı atma ihtimalini artırıyor. Ayrıca uzun dönem kullanımda olumsuz ve istenmeyen yan etkileri olabileceği için bu yönden düzenli doktor kontrolü gerekli.
PKOS kısırlık anlamına gelir mi ?
PKOS mutlaka kısırlık anlamına da gelmiyor. Çocuk sahibi olmak isteyen hastalarımızın bir kısmı sadece sağlıklı yaşam tarzı ile gebe kalabilirken bir kısmında ilaç tedavisi ve yardımcı üreme tekniklerinin kullanım ihtiyacı oluyor. Bu yöntemlerle yüzde 100’e varan oranlarda gebelik sağlamak mümkün.
PKOS'un bitkisel tedavisi var mı yada inositol tedavisi etkili mi?
Bazı bitkisel takviyelerin PKOS belirtilerini hafiflettiğine dair araştırmalar bulunmaktadır, ancak bu konuda daha fazla bilimsel kanıta ihtiyaç vardır. İnositoller etkin olmamaları nedeniyle önerilmemektedir. PKOS yönetimi için bitkisel takviyeler ve diğer destekleyici yöntemler hakkında detaylı bilgi almak için uzman Uzm. Dr. Burcu Meryem Atak Sançmış sizler için en uygun tedavi haritasını oluşturabilir.
PKOS'a ne iyi gelir?
Sağlıklı beslenme, düzenli egzersiz ve kilo verme, PKOS belirtilerini hafifletmeye yardımcı olur. En etkin tedavi kilo verme ve yaşam tarzı değişikliğidir.
Polikistik Over Sendromu (PKOS) beslenme ile geçer mi?
Beslenme PKOS ‘u tamamen geçirmez, ancak belirtilerin kontrol altına alınmasında önemli bir rol oynar.
PKOS psikolojik etkilere yol açar mı?
Evet, hormon dengesizlikleri, fiziksel değişimlere bağlı kaygılar ve gebe kalma sürecindeki zorluklar, depresyon ve stres riskini artırabilir. PKOS ile başa çıkmada psikolojik destek önemli bir rol oynayabilir.
PKOS 'un uzun vadede sağlığı etkiler mi?
Polikistik Over Sendromu, zamanla diyabet, kalp hastalıkları ve rahim kanseri riskini arttırabilir. Bu nedenle, düzenli doktor kontrolleri ve sağlıklı yaşam alışkanlıkları büyük önem taşır.